Opis programu Chaos Music Composer.

Chaos Music Composer Postaram się trochę przybliżyć działanie CMC, bo nie ma do niego żadnego help'u (chyba, że masz oryginał - jest w nim instrukcja obsługi).

Informacje ogólne.

Umieściłem ten program na "dyskietce" (*.ATR - format ENHANCED czyli 130 KB) z DOS'em 2.5 i Command Processor'em jako interpreter poleceń. Możesz zatem użyć tego na emulatorze albo zgrać bez zmian na prawdziwą dyskietkę 5,25" i używać ją na prawdziwym Atari. Po wczytaniu DOS'a i pojawieniu się znaku zachęty "D1:" napisz zatem:
CMC (i naciśnij Return).
Ekran programu podzielony jest, jak wspomniałem, na okienka. W danym momencie aktywne jest jedno z nich; można to poznać albo po obecności w nim kursora albo podświetlenia. Klawiszem TAB przeskakuje się do innego okienka przeciwnie do ruchu wskazówek zegara (patrz poniższa ilustracja) w kolejności: okienko instrumentu, okienko patternu, okienko utworu itd.

Ekran programu.

W okienkach na tej ilustracji są odsyłacze do odpowiednich miejsc.

Okienko instrumentu Okienko patternu Okienko utworu Ekran programu CMC

Opiszę teraz po kolei okienka i dostępne w nich operacje. Musisz tylko pamiętać, że w emulatorach niekiedy klawisze PeCeta mają trochę inne znaczenie niż w Atari. I tak na przykład standardowo w emulatorze Atari800Win PieCowe klawisze strzałek odpowiadają atarowym CONTROL+strzałka, zaś same klawisze strzałek, to:

Chyba, że to sobie inaczej zdefiniujesz w opcjach emulatora.

Okienko instrumentu.

Widać tu obwiednię głosności, miejsca akcentowane (pod nią), parametry brzmienia oraz takie oczywiste rzeczy jak numer i nazwa instrumentu. Nazwy instrumentu nie można zmienić - pojawia się tu ustalona nazwa (dla gotowego brzmienia) albo "user_def" (dla zdefiniowanego). Numer instrumentu zmienia się klawiszami strzałki w lewo/w prawo (bez CONTROL lub SHIFT). W obrębie danego instrumentu możesz wybierać spośród brzmień gotowych (CONRTOL+G) albo definiować własne (CONTROL+E). Przy wybieraniu gotowego brzmienia posłuż się strzałkami w górę/w dół, RETURN zatwierdza, ESC anuluje wybór. Przy edycji swojego brzmienia klawisze strzałek poziomych przesuwają kursor poziomo na osi czasu, pionowe zwiększają/zmniejszają wartość głośności w miejscu kursora. Klawisz DELETE (BK SP) zeruje głośność w miejscu kursora, a INSERT ustawia głośność taką samą jak w miejscu bezpośrednio na lewo od kursora albo połowę maksymalnej głośności, jeśli kursor jest na pierwszym polu. Klawiszem TAB zaznacza się na osi czasu miejsca akcentowane. Klawisze RETURN albo ESC kończą edycję (nie można anulować). Przesuwając kursor w prawo, poza ostatnią pozycję na osi czasu dostajesz się do parametrów brzmienia. Są to liczby szesnastkowe i mają następujące znaczenia (od góry):

  1. barwa (pierwsza cyfra) i wysokość (druga cyfra) dźwięku w miejscach akcentowanych;
  2. barwa (pierwsza cyfra) i sposób odtwarzania (druga cyfra) dźwięku normalnego;
  3. transpozycja dźwięku (piersza cyfra) i transpozycja drugiego dźwięku przy brzmieniach dwukanałowych (druga cyfra) mierzone w półtonach;
  4. czas wybrzmiewania dźwięku (obie cyfry) wówczas, gdy obwiednia dźwięku nie kończy się ciszą.
Jest to oczywiście zbyt pobieżny opis, więc proponuję poeksperymentować samodzielnie z tymi parametrami (albo poszukać kogoś, kto jeszcze ma istrukcję obsługi :-). Podczas edycji albo wyboru brzmienia działa "klawiatura muzyczna", możesz na bieżąco słyszeć dźwięki instrumentu. Niektóre ustawienia parametrów brzmienia powodują pojawienie się znaku wykrzyknika po numerze instrumentu. Oznacza to, że instrument wykorzystuje dwa kanały dźwięku i musi być zatem odgrywany na pierwszej ścieżce utworu (dalej będzie opis okienka utworu). Znak "plus" przed numerem instrumentu oznacza, że instrument został użyty w obok widocznym okienku patternu. Znak "minus" oznacza odwrotnie - instrument nie jest używany w aktualnym patternie.
Klawiszem DELETE (BK SP) kasuje się całe brzmienie. Zostaje ono umieszczone w wewnętrznym buforze (coś jak schowek w Windows), skąd można przywrócić je klawiszem INSERT do tego samego albo innego instrumentu (dzięki czemu możesz kopiować brzmienia pomiędzy różnymi instrumentami).

Okienko patternu.

Pattern, jest to kawałek utworu. W programie CMC pattern ma ustaloną długość. Składa się z 4 taktów w metrum 4/4 (to pewna niedogodność, bo nie da się zrobić utworów w innym metrum, czy też dla utworów w 4/4 jedno- lub dwutaktowych przejść). Dlatego niektóre muzyczki mogą brzmieć trochę monotonnie. Wszystko jednak zależy od Twojej fantazji. Na górze okienka widać numer patternu (znak "minus" przed numerem oznacza, że pattern jest pusty, tzn. nie zawiera ani jednej nuty; znak "plus" odwrotnie: pattern zawiera przynajmniej jedną nutę). Jeżeli po numerze patternu jest znak wykrzyknika, to znaczy, że pattern zawiera nuty grane instrumentem dwukanałowym i powinien w związku z tym być umieszczony na pierwszej ścieżce w okienku utworu. Pattern podzielony jest na pozycje o długości jednej szesnastki (1/16 całej nuty). Pozycja w patternie składa się z trzech cyfr, dla większej czytelności wypisane są tylko te cyfry, które się zmieniają. Znaczenie cyfr:

  1. numer taktu (od 1 do 4),
  2. numer beatu (od 1 do 4),
  3. numer szesnastki w beat'cie (od 1 do 4).
Na przykład pozycja 234 oznacza: drugi takt, trzeci beat (ćwierćnuta) w tym takcie i czwartą szesnastkę w tym beat'cie (zapewne pamiętasz, że beat czyli ćwierćnuta składa się z czterech szesnastek). Środkowa kolumna w patternie zawiera wysokości dźwięków literowo wraz numerami oktaw. Może więc tu być nuta od C1 do D6 (nuty podwyższone o jeden półton mają w swojej nazwie "krzyżyk" czyli #). Prawa kolumna okienka patternu zawiera numery instrumentów odgrywanych dźwięków (jeśli w danej pozycji nie ma nuty, to jest tu tylko "--"). W obrębie patternu przemieszczać się możesz klawiszami strzałek w górę/w dół. Strzałki w lewo/w prawo służą do zmiany patternu. "Klawiatura muzyczna" powoduje wstawianie słyszanych dźwięków aktualnego instrumentu (patrz: okienko instrumentu) do patternu w aktualnej pozycji i przesunięcie się na następną. Klawiszem SPACJA możesz kasować nuty. Przypomina to nagrywanie w trybie krokowym na sekwencerach muzycznych (nie ma tu nagrywania w tzw. czasie rzeczywistym). Klawisz DELETE (BK SP) powoduje skasowanie całego patternu i umieszczenie jego zawartości w wewnętrznym buforze. Możesz potem klawiszem INSERT "odzyskać" tą zawartość w tym samym albo innym patternie (umożliwia to kopiowanie patternów - klawisz INSERT działa wielokrotnie). Jedna z pozycji (początkowo jest to 111) oznaczona jest trójkątnym znacznikiem. Znacznik ten służy do kopiowania nut w zakresie patternu. Jak to się robi? Musisz ustawić się na pierwszej nucie do skopiowania i nacisnąć CONTROL+T, co spowoduje ustawienie tego znacznika na wybranej pozycji. Teraz ustaw się na miejscu, do którego nuty mają być kopiowane. Teraz każdorazowe naciśnięcie SHIFT+INSERT powoduje skopiowanie nuty z pozycji z ustawionym wcześniej znacznikiem do pozycji aktualnej, a następnie przesunięcie się (i znacznika także) na następną pozycję. Umożliwia to kopiowanie całych sekwencji, np. taktów w obrębie tego samego patternu.
Klawiszami CONTROL+P rozpoczynasz odtwarzanie patternu od aktualnego miejsca, zaś SHIFT+CONTROL+P - od początku (czyli od pozycji 111). Odtwarzaniu patternu towarzyszy ciche tykanie metronomu co każdy beat. Zatrzymać odtwarzanie możesz dowolnym klawiszem.

Okienko utworu.

Tutaj, jak domek z klocków, z patternów buduje się utwór. Okienko to umożliwia wczytywanie i zapisywanie utworów na urządzeniu zewnętrznym, zmianę tempa utworu i inne rzeczy. Od góry widać tu: nazwę pliku (domyślnie SONGNAME.CMC), adresy, pod które będzie się ładował plik, gdy go zapiszesz, tempo odtwarzania utworu oraz główną część edycyjną, gdzie wpisuje się numery patternów albo specjalne rozkazy (powtórzenia, zapętlenia itp.). Aby wczytać jakiś gotowy utwór naciśnij CONTROL+L, wpisz nazwę pliku (bez kropki i rozszerzenia "CMC") i naciśnij RETURN. Jeżeli chcesz wczytać utwór z innego niż stacja dysków urządzenia, to zamiast nazwy pliku podajesz nazwę urządzenia (np. C:). Nie ma opcji do wyświetlania katalogu dyskietki, ale w DOS 2.5 z Command Processor'em możesz klawiszami CONTROL+ESC opuścić program CMC, w DOS'ie wyświetlić katalog (DIR) i bez utraty utworu w CMC powrócić do niego (RUN). Po wczytaniu, utwór możesz odtworzyć za pomocą CONTROL+P, a SPACJĄ zatrzymać odtwarzanie. Podczas odtwarzania klawisze liter i cyfr zamieniają się w "klawiaturę muzyczną"; możesz grać swoją melodię, wówczas na aktualnej ścieżce (jedna z trzech pionowych kolumn w części edycyjnej) wyciszane jest odtwarzanie do końca patternu. W trakcie odtwarzania w numer patternu w oknie patternu jest taki sam jak numer patternu właśnie odtwarzanego na aktualnej ścieżce; zawartość okna patternu przesuwa się pokazując grane nuty.
CMC umożliwia jednak nie tylko odtwarzanie gotowych utworów. Możesz robić własne. Jest to bardzo proste. Pole edycyjne podzielone jest na 84 pozycje - linie (ponumerowane z lewej strony okna utworu od 00 do 83); podczas odtwarzania grane są jednocześnie wszystkie patterny w danej linii. Pomiędzy liniami przesuwasz się strzałkami w górę/w dół. Jeśli chodzi zaś o podział pionowy, to są tu trzy ścieżki. Pomiędzy ścieżkami przemieszczasz się za pomocą strzałek w lewo/w prawo. Ścieżka pierwsza jest najważniejsza. Przeznaczona jest ona dla instrumentów dwukanałowych (oznaczonych wykrzyknikiem w okienku instrumentu), tu więc powinno się umieszczać numery patternów także oznaczonych wykrzyknikiem czyli zawierających wspomniane instrumenty dwukanałowe. Na pozostałych ścieżkach takie patterny będą bardzo źle brzmiały (na pewno inaczej niż oczekiwałeś/-aś), bo ścieżki te używają po jednym kanale dźwiękowym Atari (razem są cztery kanały).
Aby w danym miejscu umieścić pattern, musisz wpisać jego numer (liczba dziesiętna od 00 do 63) używając do tego klawiszy cyfr (numer pojawi się dopiero po dwóch kolejnych naciśnięciach klawiszy cyfr, bo składa się z dwóch cyfr). Aby w danym miejscu skasować numer patternu, musisz wcisnąć CLEAR - pojawi sie w tym miejscu "--". SHIFT+INSERT wstawia pustą linię rozsuwając wszystkie od kursora w dół o jedną linię (linia nr 83 wtedy ginie). SHIFT+DELETE kasuje linię i przesuwa wszystkie poniżej kursora o jedną linię w górę.
Oprócz numerów patternów w dowolnych liniach okna utworu możesz umieszczać różne rozkazy sterujące przebiegiem odtwarzania muzyczki. Aby wprowadzić w danej linii rozkaz musisz "stanąć" w pozycji odpowiadającej pierwszej ścieżce w tej linii i nacisnąć SHIFT+litera (patrz niżej). Niektóre rozkazy mają parametry, umieszca się je w drugiej i (jeśli jest drugi parametr) w trzeciej scieżce tej linii. Obecność rozkazu w danej linii w żaden sposób nie opóźnia odtwarzania - rozkaz jest natychmiast interpretowany i odtwarzana jest następna lub podana w rozkazie linia utworu. Oto rozkazy (co nacisnąć, jak wygląda, opis oraz ewentualne parametry):

Utwory, odtwarzanie, tempo.

W oknie utworu możesz stworzyć nie jeden a kilka utworów w tym samym pliku (dobre to jest do gier). Będą one potem odróżniane od siebie podczas odtwarzania. Wystarczy utwory te oddzielić od siebie rozkazem SHIFT+B albo SHIFT+S. Nie ma żadnych ograniczeń co do przynależności patternów do różnych utworów w ten sposób od siebie oddzielonych. Domyślne tempo odtwarzania utworów (obok napisu "tmpo" u góry okna utworu), które ustawiasz naciskając CONTROL+T i wpisując dwie cyfry liczby od 00 do 99, jest stosowane do odtwarzania utworów, chyba że odtwarzajka natrafi na rozkaz SHIFT+T ("T:"), wtedy odtwarzanie odbywa się w nowym tempie, aż do ponownego zapętlenia utworu. To trochę zawiłe, ale pomysł prosty: na przykład jeśli umieścisz rozkaz zmiany tempa na początku wybranego utworu, a w innych nie, to wszystkie utwory będą grane tempem domyślnym (głównym), a wybrany utwór - tempem ustawionym w rozkazie. Oczywiście rozkaz zmiany tempa możesz umieścić kilka razy w jednym utworze, co da się wykorzystać do pewnego triku - obejścia ograniczenia programu CMC. Jeżeli tempo odtwarzania utworu ustawisz na parzyste, to w niektórych miejscach będzie można zmienić tempo na dwa razy szybsze (dwa razy mniejsza wartość), a to z kolei powoduje, że jedna linia będzie odtworzona w czasie dwa razy krótszym niż normalnie potrzeba na odtworzenie jednego patternu. Jeśli odpowiednio utworzysz te "szybsze" patterny, to przy ograniczeniu co do stałej długości patternu (4 takty), będą one grały jakby miały długość 2 taktów. Wykorzystaj to do robienia dwutaktowych przejść w swoich utworach. I tak dalej, jeśli tempo jest podzielne przez 4, to ustawiając je w pewnym miejscu na czterokrotnie szybsze (czterokrotnie mniejsza wartość), możesz tam wstawić patterny z jednotaktowym przejściem. Jeszcze słowo o samym tempie: jest to wartość mierzona w tzw. ramkach ekranu (czas trwania wyświetlania jednej "klatki" obrazu na monitorze równy 1/50 sekundy), co taki czas będzie przesuwał się podczas odtwarzania pattern ze swoimi szesnastkowymi (mowa o nutach, nie liczbach) pozycjami o jedną dalej. Im większa wartość tempa, tym wolniej utwór będzie odtwarzany, np. wartość 06 odpowiada muzycznemu tempu równemu 125 BPM (beat'ów na minutę), a 05 - tempu równemu 150 BPM (to też niestety pewne ograniczenie programu: nie ma wartości pośrednich między wymienionymi liczbami). Wartość tempa nie ma wpływu na sposób odtwarzania pojedynczego dźwięku instrumentu: kolejne elementy jego obwiedni głośności są odtwarzane zawsze co 1/50 sekundy.

Zakończenie.

Chaos Music Composer do dziś jest moim ulubionym programem muzycznym, choć ma parę niedoróbek. Ale jego możliwości przeważyły w mojej ocenie i od roku 1994 zrobiłem kilka :-) muzyczek w tym programie - między innymi muzyczkę do swojej gry Video Poker. Jest on przede wszystkim prosty w obsłudze; wszystko mieści się na jednym ekranie podzielonym na ładnie wyglądające okienka. Jest tylko dużo klawiszologii, ale łatwo ją zapamiętać. Za to muzyczki można robić świetne! Znajdziesz tu muzyczki moje i nie moje (dołączone do programu). Od razu przyznaję: moje nie dorównują tym demonstracyjnym (robili je chyba sami fachowcy), ale myślę, że dają się słuchać. Dodam jeszcze, że żaden, najlepszy nawet emulator nie dorówna jakością dźwięku prawdziwej Atarce! No, bo jak może jakiś tam Sound Blaster zastąpić POKEY :-))).

A oto wspomniany CMC na "dyskietce" razem z DOS'em.
cmc.atr (133136 bajtów)Chaos Music Composer.

Pliki *.CMC są malutkie objętościowo, więc mieszczą się w jednym pliku do ściągnięcia.
muzcmc.rar (28182 bajty)Muzyczki CMC (spakowane RAR'em).

Na wszelki wypadek umieściłem tu też program UnRAR, gdybyś nie miał(a) czym tego rozpakować.
unrar.exe (194048 bajtów)UnRAR - aplikacja DOS'owa.

Powrót na początek